Philologia et Religio. Classical Studies in Netherlands and Italy between Catholicism and Calvinism (16th and 17th Centuries)

Authors

Giancarlo Abbamonte
University of Naples Federico II image/svg+xml
https://orcid.org/0000-0002-3771-2111
Giovanni Benedetto
University of Milan image/svg+xml
https://orcid.org/0000-0003-3887-6967

Keywords:

Classical Scholarship, Early Modern Age, Catholicism, Reformation, Calvinism, Philology, Hermeneutics of Classics

Synopsis

Publisher: FedOA - Federico II University Press 

Series: School of Human and Social Sciences. Working Papers

Pages: 220

Language: Italian

Abstract: During the sixteenth and seventeenth centuries, the studies on Greek and Latin literatures were often drawn into the fierce debates that arose in Europe in the wake of the Protestant Reformation: the editors of this volume maintain, in fact, that it is impossible to fully understand the history of classical studies during that period without considering the political and cultural context brought about by the religious conflict. From this perspective, the volume gathers contributions from scholars with diverse backgrounds, who have investigated the philological works produced in Rome at the Curia around the time of the Council of Trent and in the Reformed world, with a particular focus on the Dutch Calvinist sphere, whilst never losing sight of the repercussions of the bloody religious conflict unfolding at the time.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biographies

Giancarlo Abbamonte, University of Naples Federico II

Giancarlo Abbamonte is professor of classics at the Federico II University of Naples. After his PhD at the University of Salerno, he has held fellowships in Copenhagen, at the Warburg Institute (London) and at the Beinecke Library at Yale, and has been a visiting professor in Strasbourg and Girona. His research focuses on the genres of lexicography and commentary from the Roman Imperial period to the fifteenth century, as well as on the humanist reception and Latin translations of Greek texts. He is currently working on the book collection of the humanist Aulo Giano Parrasio, the bulk of which is held at the National Library of Naples.

Giovanni Benedetto, University of Milan

Giovanni Benedetto is professor of Classical Philology and History of the Classical Tradition at the University of Milan. His researches have been mostly concerned with Callimachus, the ‘New Posidippus’, and the history of classical studies in Italy and the Netherlands.

References

Bibliografia primaria (fino al 1799)

L. Allacci, Apes Urbanae, sive de viris illustribus, Romae, per Ludovicum Grignanum, 1633 (USTC 4012462).

L. Allacci, De libris ecclesiasticis Graecorum, Parisii, sumptibus Sebastiani et Gabrielis Cramoysi, 1645 (USTC 6035789).

L. Allacci, De Graecorum hodie quorundam opinationibus, Coloniae Agrippinae, apud Iodocum Kalcovium, 1645 (USTC 2181491).

L. Allacci, De ecclesiae occidentalis atque orientalis perpetua consensione, Coloniae Agrippinae, apud Iodocum Kalcovium, 1648 (USTC 2011973).

L. Allacci, Graeciae Orthodoxae tomus primus, Romae 1652, tomus secundus, Romae, 1659, Tipogr. della Congregaz. de propag. Fide (USTC 1714727).

L. Allacci, De utriusque ecclesiae occidentalis atque orientalis perpetua in dogmate de purgatorio consensione, Romae, Tipogr. della Congregaz. de propag. Fide, 1655 (USTC 4036842).

L. Allacci, ΣΥΜΜΙΚΤΩΝ sive Opusculorum Graecorum et Latinorum Vetustiorum ac Recentiorum Libri X, Romae, apud successorem Mascardi, 1668 (USTC 1743827).

J. Biermann, Clavis apocalyptico-prophetica, Utrecht, 1702.

P. Burmannus, Sylloges epistolarum a viris illustribus scriptarum tomi quinque, collecti et digesti per Petrum Burmannum, Leidae, 1727.

Conversations sur diverses matières de religion, où l’on fait voir la tolérance que les chrétiens de divers sentiments doivent avoir les uns pour l’autres; et où l’on explique ce que l’Ecriture Sainte nous dit des alliances de Dieu, de la justification et de la certitude du salut; avec un Traité de la liberté de conscience dedié au Roi de France et à son conseil, Philadelphie [Amsterdam], 1687 (USTC 1827348).

R. Descartes, Specimina philosophiae: seu, Dissertatio de methodo recte regendae rationis et veritatis in scientiis inuestigandae: Dioptrice, et Meteora. Ex gallico translata, et ab auctore perlecta, variisque in locis emendata, Amstelodami, 1650 (USTC 1022072).

Des. Erasmi Rot., Ratio seu methodus compendio perveniendi ad veram theologiam, in Opera omnia. Emendatiora et auctiora […] complectens Novum testamentum, cui, in hac Editione, subjectae sunt singulis paginis Adnotationes, Lugduni Batavorum, 1703-1706, tr. it. in Id., Scritti religiosi e morali, a cura di A. Prosperi e C. Asso, Torino, 2004.

J. A. Fabricius, Bibliotheca Latina sive Notitia autorum veterum Latinorum, quorumcunque scripta ad nos pervenerunt [...],6 voll., Hamburgi, apud Beniaminem Schiller, 1697-1699 (USTC 2702649).

J. A. Fabricius, Bibliotheca Graeca, sive Notitia scriptorum veterum Graecorum quorumcunque monumenta integra, aut fragmenta edita exstant [...],14 voll., Hamburgi, apud Beniaminem Schiller, 1705-1728.

T. Graevius, Callimachi Hymni, Epigrammata, et Fragmenta ex recensione Theodori J.G. f. Graevii. Cum ejusdem animadversionibus. Accedunt N. Frischlini, H. Stephani, B. Vulcanii, P. Voetii, A.T.f. Daceriae, R. Bentleii, Commentarius, et Annotationes Viri Illustrissimi Ezechielis Spanhemii. Nec non praeter Fragmenta, quae ante Vulcanius et Daceria publicarant, nova, quae Spanhemius et Bentleius collegerunt, et digesserunt. Hujus cura et studio quaedam quoque inedita Epigrammata Callimachi nunc primum in lucem prodeunt, Ultrajecti, apud Franciscum Halmam et Guilielmum vande Water, 1697, I-II (USTC 1831837).

J. F. Gronovius, Observatorum in scriptoribus ecclesiasticis, quibus tamen passim et aequales illis et vetustiores utriusque linguae auctores interpositi et illustrantur et emendantur, monobiblos, Deventer, Typis Johannis Columbi, 1651 (USTC 1842245).

J. F. Gronovius, Oratio de Graecae historiae linguaeque et omni literarum studio, Lugduni Batavorum, ex officina J. Elzeviri, 1658 (USTC 1839291).

J. F. Gronovius, De Sestertiis, seu Subsecivorum Pecuniae Veteris Graecae et Romanae Libri IV […], Lugduni Batavorum, ex officina Joannis du Vivié, 1691 (USTC 1821906).

H. Grotius, De imperio summarum potestatum circa sacra. Commentarius Posthumus, Parisiis, s.n., 1647 (USTC 6038631).

P.-D. Huet, Petri Danielis Huetii episcopi Abricensis, epistolae ad Gisbertum Cuperum, in Lettres de critique, de littérature, d’histoire, etc. écrites à divers savans de l’Europe, par feu Monsieur Gisbert Cuper […] publiées sur les originaux par Monsieur de B**, Amsterdam, apud Thomam Muette bibliop., 1743.

J. Jonsius, De scriptoribus historiae philosophicae libri IV, Francofurti, ex officina Thom. Matth. Götzii, 1659 (USTC 2590442).

J. Le Clerc, Entretiens sur diverses matières de théologie, Amsterdam, apud Henricum Wetsteinium, 1685 (USTC 1825549).

J. Le Clerc, Sentimens de quelques théologiens de Hollande sur l’Histoire critique du Vieux Testament, composeé par le P. Richard Simon de l’Oratoire, Amsterdam, apud Henricum Desbordes, (USTC 1825154).

J. Le Clerc, «Bibliothèque Universelle et Historique», 6 voll., Amsterdam, 1686-1693 (= «BUH»).

J. Le Clerc, Règles de critique. Pour l’intelligence des Anciens Auteurs, in «BUH», X (1688).

J. Clerici XVIII. Priora commata capitis primi Evangelii S. Joannis paraphrasi et animadversionibus. Illustrata a Joanne Clarico;. Ubi demonstratur, contra Alogos, Evangelium hoc esse Foetum Joannis Apostoli, et evertitur sententia Fausti Socini, de sensu primorum eius Evangelii commatum, in Mosis Prophetae Libri quatuor (…), ex translatione J. Clerici, cum eiusdem paraphrasi perpetua, commentario philologico, dissertationibus criticis et tabulis chronologicis ac geographicis, Amstelodami, apud Henricum Westenium, 1696 (USTC 1834591).

J. Le Clerc, «Bibliothèque choisie pour servir de suite à la Bibliothèque universelle», 6 voll., Amsterdam, 1703-1713 (= «BC»).

J. Le Clerc, «Bibliothèque Ancienne et Moderne», 29 voll., Amsterdam, 1714-1730 (= («BAM»).

G. Ménage, In Diogenem Laertium Aegidii Menagii Observationes et Emendationes, hac editione plurimum auctae. Quibus subjungitur historia mulierum philosopharum eodem Menagio auctore, Amstelaedami, apud Henricum Wetstenium, 1692 (USTC 1822996).

J. Meursius, Athenae Batavae, Lugduni Batavorum, apud Andream Cloucquium et Elseviros, 1625 (USTC 1011745).

S. Masson, Histoire critique de la republique des lettres, tant ancienne que moderne, 15 vols, Utrecht, 1712-1718.

C. Nicaise, De nummo Pantheo Hadriani imperatoris, ad Illmum Spanhemium dissertatio, In qua praeter nonnulla de Consecrationibus Veterum, illarumque origine, peculiaris quaedam instituitur comparatio inter Hadrianum, et Alexandrum M. multaque illis communia demonstrantur, Lugduni, apud Anissonios, Ioan. Posuel et Cl. Rigaud, 1689 (USTC 6153066).

C. Nicaise, Lettres de Mr. Cuper, à Mr. l’abbé Nicaise, in Lettres de critique, de littérature, d’histoire, etc. écrites à divers savans de l’Europe, par feu Monsieur Gisbert Cuper […] publiées sur les originaux par Monsieur de B**, Amsterdam, 1743.

Ph. de l’Orme, Le premier tome de l’architecture, Paris, chez Fédéric Morel, 1567 (USTC 24434).

G. G. Pavarelli, Lettere dettate dal card. Sforza Pallavicino di gloriosa memoria. Raccolte, e dedicate alla Santità di N.S. papa Clemente Nono. Da Giambattista Galli Pavarelli Cremonese, In Venetia, presso Combi e La Nou, 1669 (USTC 1732888).

P. Pollidori, De vita, gestis et moribus Marcelli II Pontificis Maximi commentarius, Roma, ex typographia Hieronymi Mainardi, 1744.

G. Richter, Georgii Richteri eiusque familiarium epistolae selectiores ad viros nobilissimos clarissimosque datae ac redditae, Norimbergae, Typibus et sumptis Michaelis Endteri, 1662 (USTC 2646235).

C. Saumaise, Dissertatio de foenore trapezitico, Lugduni Batavorum, ex officina Ioannis Maire, 1640 (USTC 1028951).

C. Saumaise, Claudii Salmasii, viri ill. epistolarum liber primus: Accedunt de laudibus et vita eiusdem prolegomena, ed. A. Clément, Lugduni Batavorum, ex typographia Adriani Wyngaerden,1656 (USTC 1511114).

P. Scriverius, Collectanea veterum tragicorum, L. Livii Andronici, Q. Ennii, Cn. Naevii, M. Pacuvii, L. Attii, aliorumque fragmenta; et circa ipsa Notae breves. Quibus accedunt singulari libello Castigationes et Notae uberiores Gerardi Ioannis Vossii, Lugduni Batavorum, apud Iohannem Maire, 1620 (USTC 1028832).

R. Simon, Histoire critique du Vieux Testament, Amsterdam, ex officina D. Elzeviri, 1678 (USTC 1815360). Nouvelle édition, Rotterdam, chez Renier Leers, 1685 (USTC 1837304).

F. Socini Senensis, Opera omnia, in Bibliotheca Fratrum Polonorum (…), quae omnia simul iuncta totius Novi Testamenti explicationem complectuntur, Irenopoli (= Amsterdam), s.n., 1656 (USTC 1805090).

E. Spanheim, Iuliani Imp. Opera quae supersunt omnia, et S. Cyrilli Alexandriae Archiepiscopi contra impium Iulianum libri decem […] Ezechiel Spanhemius Graecum Iuliani contextum recensuit, cum Manuscriptis codicibus contulit, plures inde lacunas supplevit, et observationes tam ad Iulianum, quam ad Cyrillum addidit, Lipsiae, apud Weidmannum et Gleditschium, 1696 (USTC 2574504).

E. Spanheim, Dissertationum de praestantia et usu numismatum antiquorum volumen alterum […] Opus posthumum, ex Auctoris Autographo editum […] ab Isaaco Verburgio, Amstelaedami, apud Rodolphum et Gerhardum Wetstenios, 1717.

G. J. Vossius, Historiae de controversiis, quas Pelagius eiusque reliquiae moverunt, libri septem, Lugduni Batavorum, excudit Joannes Patius, 1618 (USTC 1011571).

G. J. Vossius, Ars historica, sive de historiae, et historices natura, historiaeque scribendae praeceptis, commentatio, ad illustrissimum virum Ioannem Berckium, Lugduni Batavorum, apud Ioannem Maire, 1623 (USTC 1028966).

G. J. Vossius, De historicis Graecis libri quatuor, Lugduni Batavorum, apud Ioannem Maire, 1623 (USTC 1011690).

G. J. Vossius, Latina grammatica, in usum scholarum Hollandiae et West-Frisiae, ex praeceptis et exemplis Ludolffi Lithocomi adornata, sed erroribus quibus scatebat emendatis, inutilibus resectis, pluribus quae deficerent suppletis, et omnibus meliori ordine dispositis, studio atque opera G. Io. Vossii, Lugduni Batavorum, ex officina Bonaventurae et Abrahami Elzeviri, 1626 (USTC 1509183).

G. J. Vossius, De historicis Latinis libri tres, Lugduni Batavorum, apud Ioannem Maire, 1627 (USTC 1011719).

G. J. Vossius V. Cl., Theses theologicae et historicae de varijs doctrinae Christianae capitibus, quas, aliquot abhinc annis, disputandas proposuit in Academia Leidensi, Bellosti Dobunorum, excudebat W.T. impensis W.W., 1628 (USTC 3013810).

G. J. Vossius, De arte grammatica libri septem, Amsterdami, apud Guilielmum Blaeu, 1635 (USTC 1013329).

G. J. Vossius, De quatuor artibus popularibus, de philologia, et scientiis mathematicis, cui Operi subjungitur, Chronologia mathematicorum, libri tres, Amstelaedami, ex typographeio Ioannis Blaeu, 1650 (USTC 1032332).

G. J. Vossius et aliorum, De studiorum ratione opuscula, Ultrajecti, typis Th. ab Ackersdygk, & G. a Zyll, 1651 (USTC 1844928).

G. J. Vossius et Clarorum Virorum ad eum epistolae. Collectore Paulo Colomesio Ecclesiae Anglicanae Presbytero. Opus omnibus Philologiae et Ecclesiasticae Antiquitatis Studiosis utilissimum, Londini, 1690 (USTC 3120691).

G. J. Vossius, Tractatus philologici de rhetorica, de poetica, de artium et scientiarum natura ac constitutione Amstelodami, ex typographia P. & J. Blaeu, 1697 (USTC 18320100).

G. J. Vossius, Opera in sex tomos divisa. Quorum series post praefationem exhibetur, Amstelodami, ex typographia P. & J. Blaeu, 1701.

I. Wower, De polymathia tractatio. Integri Operis de studiis Veterum Ἀποσπασμάτιον, ex bibliopolio Frobeniano, 1603 (USTC 2052658).

Bibliografia secondaria (1800-2026) relativa all’area cattolica

G. Abbamonte, Nel cantiere filologico di Aulo Giano Parrasio: il Dictionarium geographicum (ms. BNN XIII.B.II), in «Rinascimento Meridionale», 6, 2015, pp. 77-97.

G. Abbamonte - R. Miranda, Notabilia, repertori onomastico-geografici e pubblicazioni erudite dell’umanista Aulo Giano Parrasio, in «Studi & Testi», 15, 2017, pp. 319-341.

M. Accame, Pomponio Leto. Vita e insegnamento, Tivoli, 2008.

J.S. Ackerman, The Cortile del Belvedere, Città del Vaticano, 1954.

M.L. Agati – P. Canart, I manoscritti grammaticali greci del card. Guglielmo Sirleto (1514-1585). Edizione dell’inventario Santamaura e catalogo dei manoscritti identificati, Città del Vaticano, 2022.

Angeli Massarelli de concilio Tridentino Diarium primum, in Concilium Tridentinum. Diariorum, actorum, epistularum, tractatuum nova collectio, edidit Societas Goerresiana, I: Diariorum pars prima, Friburgi Brisgoviae, 1901, pp. 151-404.

A. Angelini, Metodo ed enciclopedia nel Cinquecento francese, vol. I: Il pensiero di Pietro Ramo all'origine dell'enciclopedismo moderno, Firenze, 2008.

C. Asso, Lampas clarissima. Appunti su Sirleto e la Sacra Scrittura, in B. Clausi – S. Lucà, Il «Sapientissimo Calabro»., pp. 221-282.

I. Backus – B. Gain, Le cardinal Guglielmo Sirleto (1514-1585), sa bibliothèque et ses traductions de Saint Basile, in «Mélanges de l’École Française de Rome. Moyen Âge-Temps Modernes», XCVIII.2, 1986, pp. 889-955.

E. Barnavi – R. Descimon, La Sainte Ligue, le juge et la potence: L’assassinat du president Brisson (15 novembre 1591), Paris, 1985.

Antonio Bernardi della Mirandola (1502-1565), un aristotelico umanista alla corte dei Farnese. Atti del convegno ‘Antonio Bernardi nel V centenario della nascita. Mirandola, 30 novembre 2002, Firenze 2009.

A. Bernardini – G. Righi, Il concetto di filologia e di cultura classica nel pensiero moderno, Bari, 1947.

F. Berno, Cesare Baronio, Isaac Casaubon e l’homonymia vocis Λόγος, in «Annali di Storia dell’Esegesi», 36/2, 2019, pp. 485-498.

M. Bevilacqua, Domenico Fontana e la costruzione del nuovo edificio, in M. Ceresa, La Biblioteca, pp. 305-332.

M. Biagioni, Fausto Socini e i sociniani, in Il contributo italiano alla storia del Pensiero. Filosofia, a cura di M. Ciliberto, Roma, 2012, pp. 221-229 (consultabile online all’indirizzo https://www.treccani.it/enciclopedia/fausto-socini-e-i-sociniani_(Il-Contributo-italiano-alla-storia-del-Pensiero:-Filosofia)/).

J. Bignami Odier, La Bibliothèque Vaticane de Sixte IV à Pie XI. Recherches sur l’histoire des collections de manuscrits, avec la collaboration de J. Ruysschaert, Città del Vaticano, 1973.

A. Boeckh, La filologia come scienza storica. Enciclopedia e metodologia delle scienze filologiche, a cura di A. Garzya, trad. it. di R. Masullo, Napoli, 1987.

A. Boeckh, Encyklopädie der Philologie, herausgegeben von Christiane Hackel, Hamburg 2023.

S. Boesch Gajano, La raccolta di vite di santi di Luigi Lippomano. Storia, struttura, finalità di una costruzione agiografica, in Raccolte di vite di santi dal XIII al XVIII secolo: strutture, messaggi, fruizioni, a cura di S. Boesch Gajano, Fasano di Brindisi, 1990, pp. 111-130.

P.G. Borbone, “Monsignore Vescovo di Soria”, also Know as Moses of Mardin, Scribe and Book Collector, in «Christian Orient», VIII, 2017, pp. 79-114.

P.G. Borbone, From Tur ῾Abdin to Rome: the Syro-Orthodox presence in Sixteenth-Centry Rome, in Syriac in its multi-cultural context, edited by H. Teule, E. Keser-Kayaalp, K. Akalin, N. Dorum, M. Sait Toprak, Leuven-Paris-Walpole, 2017, pp. 277-287.

C. Borghero, La certezza e la storia. Cartesianesimo, pirronismo e conoscenza storica, Milano, 1983.

C. Borghero, Mitologie cartesiane, Firenze, 2023.

É. Bourgeois (ed.), E. Spanheim, Relation de la Cour de France en 1690. Nouvelle Édition, Paris-Lyon, 1900.

Bracciolini Poggio, Opera omnia, a cura di R. Fubini, 4 voll., Torino, 1964-1966, in part, vol III, pp. 224-258.

R.H. Bremmer (ed.), Franciscus Junius F.F. and His Circle, Amsterdam - Atlanta (GA), 1998.

H.H. Brummer, The Statue court in the Vatican Belvedere, Stockholm, 1970.

G. Brunelli, Marcello II, in Enciclopedia dei papi, III: Innocenzo VIII-Giovanni Paolo II, Roma, 2000, pp. 121-128.

L. Calabretta e G. Sinatora (a cura di), Il Card. Guglielmo Sirleto (1514-1585). Atti del Convegno di Studio nel IV Centenario della morte, Guardavalle-S.Marco Argentano-Catanzaro-Squillace, 5-7 ottobre 1986, Catanzaro, 1989.

A. Campitelli, Gli Horti dei Papi. I Giardini Vaticani dal Medioevo al Novecento, Milano-2009.

F. Cantatore, La Biblioteca Vaticana nel Palazzo di Niccolò V, in Le origini della Biblioteca Vaticana tra Umanesimo e Rinascimento (1447-1534), a cura di A. Manfredi. Città del Vaticano, 2010, pp. 383-412.

L. Cardauns (bearbeitet von), Nuntiaturberichte aus Deutschland 1533-1559 nebst Ergänzenden Aktenstucken, 5: Nuntiaturen Morones und Poggios. Legationen Farneses und Cervinis. 1539-1540, im Auftrage des K. Preussichen Historischen Instituts in Rom, Berlin 1909.

G. Cardinali, Sei indizi e due episodi di antiquaria cinquecentesca: Marcello Cervini tra epigrafia classica e cristiana, in «Symbolae Antiquariae», IX, 2016, pp. 9-37.

G. Cardinali, “S’è rifossata qua una inscrittione”. Filologi, antiquari ed eruditi al lavoro a Roma nel 1574, in «Neulateinisches Jahrbuch. Journal of Neo-Latin Language and Literature», XIX, 2017, pp. 43-75.

G. Cardinali, «Qui havemo uno spagnolo dottissimo». Gli anni italiani di Pedro Chacón (1570ca.-1581). Saggio di ricostruzione bio-bibliografica a partire da carteggi coevi, Città del Vaticano, 2017.

G. Cardinali, Ritratto di Marcello Cervini en orientaliste (con precisazioni alle vicende di Petrus Damascenus, Mosè di Mārdīn ed Heliodorus Niger), in «Bibliothèque d’Humanisme et Renaissance», LXXX, 2018, pp. 77-98 e 325-343.

G. Cardinali, En jouant avec les poupées russes: 88 manuscrits grecs de Gabriel Naudé, dont 50 de Guillaume Sirleto, dont certains de Marcel Cervini, dont 2 d’Ange Colocci, in «Journal des Savants» 2019.1, pp. 3-89.

G. Cardinali, Il «figlio d’arte» e il falso monaco. Contributo alla riflessione paleografica greca sull’età rinascimentale, Città del Vaticano 2020.

G. Cardinali, Gabriele Faerno filologo gourmand. Con un’appendice delle sue lettere a Piero Vettori, nove suoi nuovi postillati e un inedito a stampa, Genève, 2021.

G. Cardinali, Horti Pii Carpenses. La raccolta di Rodolfo Pio e il collezionismo antiquario a Roma nel XVI secolo, Città del Vaticano, 2021.

G. Cardinali, Il cardinale maraviglioso. L’avventura editoriale di Marcello Cervini (1539-1555), Genève, 2022.

G. Cardinali, Il profeta e il monsignore: quarantasette nuovi manoscritti (e tredici nuovi stampati) di Angelo Colocci nella Vaticana e alla Nazionale di Parigi, in Libri, scritture e testi greci. Giornata di studio in ricordo di mons. Paul Canart. Atti a cura di C. Pasini e F. D’Aiuto, Città del Vaticano, 2022, pp. 259-334.

G. Cardinali, Una missiva negletta di Fulvio Orsini a Piero Vettori, o del valore delle «lettres épigraphiques», in Vir bonus dicendi peritus. Studi in onore di Paolo Viti, a cura di S. Dall’Oco e L. Ruggio, Lecce, 2023, pp. 511-523.

G. Cardinali, In principio era il “sasso”. Appunti per una storia della (ri)costruzione dell’Ippolito Vaticano, in corso di stampa.

T. Cerbu, Leone Allacci (1587-1669). The fortunes of an early Byzantinist unpublished dissertation, Harvard University 1986.

T. Cerbu, Tra servizio e ambizione. Allacci studioso e bibliotecario nella corrispondenza con Antonio Caracciolo, in C. Montuschi (ed.), Storia della Biblioteca apostolica Vaticana, t. III. La Vaticana nel Seicento (1590-1700). Una biblioteca di biblioteche, Città del Vaticano, 2014, pp. 175-198.

M. Ceresa (a cura di), La Biblioteca Vaticana tra Riforma Cattolica, crescita delle collezioni e nuovo edificio (1535-1590), Città del Vaticano, 2012.

L. Ceretti, Critica testuale a Terenzio in una lettera del Faerno a Paolo Manuzio, in «Aevum», XXVIII, 1954, pp. 522-551.

L. Ceretti, Gabriele Faerno filologo in otto lettere inedite al Panvinio, in «Aevum», XXVII, 1953, pp. 307-331.

B. Clausi – S. Lucà (a cura di), Il «Sapientissimo Calabro». Guglielmo Sirleto nel V centenraio della nascita (1514-2014). Problemi, ricerche, prospettive. Atti del Convegno, Roma Galleria Nazionale d’Arte Antica in Palazzo Corsini – Sala delle Canonizzazioni, 13- 15 gennaio 2015, Roma, 2018.

D. R. Coffin, Pope Marcellus II and Architecture, in «Architectura», IX, 1979, pp. 11-29.

F. Condello – M. Magnani, Il ms. Vat. Barb. gr. 69 e lo pseudo-Archiloco (frr. °°327 e °°328 W2). Testo, contesto e ipotesi attributiva, in «RHT» 14 (2019), pp. 69-140.

M. Corso, In virtù dell’antico. La Compagnia dei Virtuosi del Pantheon nel Conquecento, in Intrecci virtuosi. Letterati, artisti e accademie tra Cinque e Seicento, a cura di C. Chiummo, A. Geremicca, P. Tosini, Roma, 2017, pp. 111-123.

M.G. Cruciani Troncarelli, Carafa, Antonio, in Dizionario Biografico degli Italiani, 19, Roma, 1976, pp. 482-485.

J. De Keyser, H. Shadee (eds), Poggio Bracciolini, Eulogies. Six Laments for Dead Friends, Gent, 2023.

G. Denzler, Il cardinale Guglielmo Sirleto (1514-1585). Vita e attività scientifica. Un contributo alla Riforma post-Tridentina, trad. it., Catanzaro 1986.

C. Dondi – A. Rita – A. Roth – M. Venier (a cura di), La stampa romana nella città dei papi e in Europa, Città del Vaticano, 2016.

T. Dorandi, Note sulla tradizione e sul testo del poema di Aristotele in onore di Ermia di Atarneo, in «Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik» 161 (2007), pp. 21-26.

L. Dorez, Le cardinal Marcello Cervini et l’imprimerie à Rome, in «Mélanges d’archéologie et d’histoire», XII, 1892, pp. 289-313.

L. Dorez, Le Registre des dépenses de la Bibliothèque Vaticane de 1548 à 1555, in Fasciculus Joanni Willis Clark dicatus, Cambridge, 1909, pp. 141-185.

M. Drury, Laudatio funebris et rhétorique, in «Revue de philologie, de literature et d’histoire anciennes», ser. 3a, 16 (1942), pp. 105-114.

M. Dykmans, Marcel II, in Dictionnaire historique de la Papauté, sous la direction de Ph. Levillain, Paris, 1994, pp. 1088-1089.

M. Ferni, Iulii Pomponii Laeti Elogium historicum, p. 631, in J.A. Fabricius, Bibliotheca Latina mediae et infimae aetatis, ristampa a cura di G.C. Galletti, vol. VI, Firenze, 1859, pp. 629-632.

J.-L. Ferrary, Onofrio Panvinio et les antiquités romaines, Rome, 1996.

S. Foà, Faerno, Gabriele, in Dizionario Biografico degli Italiani, 44, Roma, 1994, pp. 146-148.

Fozio, Biblioteca, a cura di N. Bianchi e C. Schiano, introduzione di L. Canfora, 2 voll., Pisa, 20242.

D. Frascarelli, Immagini e parole: il programma iconografico degli affreschi sistini della Vaticana, in M. Ceresa, La Biblioteca 2012, pp. 333-377.

C. A. Frazee, The De ecclesiae of Leon Allatios – A Church History of the Seventeenth Century, in «Greek Orthodox Theological Review» 29 (1984), pp. 51-63.

Ch. L. Frommel, Villa Cervini presso Montepulciano, in Vignola Jacopo Barozzi, a cura di R. J. Tuttle, B. Adorni, Ch. L. Frommel e Ch. Thoenes, Milano, 2002, pp. 39-43 e 156-160.

A. Frugoni (a cura di), Carteggio umanistico di Alessandro Farnese (Dal cod. Gl. Kgl. S. 2125, Copenhagen), Firenze 1950.

D. Giannotti, Lettere a Piero Vettori pubblicate sopra gli originali del British Museum da R. Ridolfi e C. Roth con un saggio illustrativo a cura di R. Ridolfi, Firenze, 1932.

S. Giombi, Un ecclesiastico tridentino al governo diocesano. Marcello II Cervini (1501-1555) e la riforma della Chiesa tra centro e periferia, Ancona, 2010.A. Goldgar, Impolite Learning: Conduct and Community in the Republic of Letters, 1680-1750, New Haven and London, 1995.

S. Giombi, Guglielmo Sirleto e Marcello Cervini, cardinale legato al Concilio di Trento: appunti, in B. Clausi – S. Lucà, Il «Sapientissimo Calabro» 2018, pp. 63-72.

A. Goldgar, Impolite Learning: Conduct and Community in the Republic of Letters, 1680-1750, New Haven and London, 1995.

M. Guarducci, La statua di «Sant’Ippolito» in Vaticano, in «Rendiconti della Pontificia Accademia Romana di Archeologia», XLVII, 1974-1975, pp. 163-190.

M. Guarducci, La statua di «Sant’Ippolito», in Ricerche su Ippolito, Roma, 1977, pp. 17-30.

M. Guarducci, Epigrafia greca, IV: Epigrafi sacre pagane e cristiane, Roma, 1978.

M. Guarducci, La «statua di Sant’Ippolito» e la sua provenienza, in Nuove ricerche su Ippolito, Roma, 1989, pp. 61-74.

K. Hartnup, ‘On the Beliefs of the Greeks’. Leo Allatios and Popular Orthodoxy, Leiden Boston 2004.

A. Koller, Lippomano, Luigi (Aloisio, Alvise), in Dizionario Biografico degli Italiani, 65, Roma, 2005, pp. 243-246,

H. Lamers, Greece Reinvented. Transformations of Byzantine Hellenism in Renaissance Italy, Leiden, 2015.

X.-M. Le Bachelet, Bellarmin et les exercices spirituels de Saint Ignace, in «Collection de la Bibliothèque des Exercices de Saint Ignace», XXXVII-XXXVIII, 1912, pp. 1-29.

R. Lefèvre, Documenti e notizie su Tasfā Șeyon e la sua attività romana nel sec. XVI, in «Rassegna di Studi Etiopici», XXIV, 1969-1970, pp. 74-133.

F. Lemerle, Philandrier et le texte de Vitruve, in «Mélanges de l’École Française de Rome. Italie et Méditerranée», CVI, 2, 1994, pp. 517-529.

G. Levi Della Vida, Ricerche sulla formazione del più antico fondo dei manoscritti orientali della Biblioteca Vaticana, Città del Vaticano, 1939.

S. Lucà, Guglielmo Sirleto e la Vaticana, in M. Ceresa, La Biblioteca, pp. 145-188.

L. Marcozzi, Gabriele Faerno, in Autografi dei letterati italiani. Il Cinquecento, I, a cura di M. Motolese, P. Procaccioli, E. Russo, consulenza paleografica di A. Ciaralli, Roma, 2009, pp. 209-213.

E. Martini, Catalogo dei manoscritti greci esistenti nelle biblioteche italiane, Milano 1902.

Th. Mayer, The Trial of Galileo, 1612-1633, Toronto, 2012.

J.S. McManamon, Funeral Oratory and the Cultural Ideals of Italian Humanism, Chapel Hill, 1989.

J.S. McManamon, An Incipitarium of Funeral Orations and a Smattering of Other Panegyrical Literature from the Italian Renaissance (ca. 1350-1550), Chicago, 2016

A. Michaelis, Geschichte des Statuenhofes im Vaticanischen Belvedere, in «Jahrbuch des Kaiserlich Deutschen Archaeologischen Instituts», V, 1890, pp. 5-72.

A. Michaelis, Storia della collezione capitolina di antichità fino all’inaugurazione del museo (1734), in «Mittheilungen des Kaiserlich Deutschen Archaeologischen Instituts. Roemische Abtheilung - Bullettino dell’Imperiale Istituto Archeologico Germanico. Sezione Romana», VI, 1891, pp. 3-66.

O. Montepaone, Carte Allacci: notes on the fate of Leone Allacci’s papers in seventeenth- and eighteenth-century Rome, in «Atene e Roma» N.S. XVI/1-4 (2022) pp. 105-120;

O. Montepaone, Praising Virtue: Leone Allacci’s unpublished work on Aristotle’s Hymn to virtue, in «Sileno» 50 (2024), pp. 99-148;

O. Montepaone, ‘One of the Most Curious Monuments of Antiquity’. Leone Allacci and the Monumentum Adulitanum, in «Erudition and the Republic of Letters» 9 (2024), pp. 149-170.

O. Montepaone, Prolegomena per un’edizione del Sublime di Leone Allacci, in «History of Classical Scholarship», 7 (2025), pp. 189-209.

A. Moroncini, Il «Giuoco de la virtù»: un intreccio accademico tra “stravaganze” letterarie e suggestioni evangeliche, in C. Chiummo, A. Geremicca, P. Tosini (a cura di), Intrecci virtuosi. Letterati, artisti e accademie tra Cinque e Seicento, Roma, 2017, pp. 101-110.

R. Mouren, La lecture assidue des classiques. Marcello Cervini et Piero Vettori, in Humanisme et Église en Italie et en France méridionale (XVe siècle-milieu du XVIe siècle), sous la direction de P. Gilli, Rome, 2004, pp. 433-463.

R. Nicolò, La villa di Marcello Cervini al Vivo d’Orcia, in «Quaderni dell’Istituto di Storia dell’Architettura», n.s., XLIII, 2006, pp. 51-74.

C. Occhipinti, Pirro Ligorio e la storia cristiana di Roma da Costantino all’Umanesimo, Pisa, 2007.

M. Pade, The Reception of Plutarch’s Lives in Fifteenth Century Italy, 2 voll., Copenhagen, 2007.

M. Palma, Cervini, Ricciardo, in Dizionario Biografico degli Italiani, 24, Roma, 1980, pp. 110-113.

P. Paschini, Un cardinale editore: Marcello Cervini, in Miscellanea di scritti di bibliografia ed erudizione in memoria di Luigi Ferrari, Firenze, 1952, pp. 383-413.

G. Pasquali, Storia della tradizione e critica del testo (1934), Milano, Mondadori, 1974.

Y. Pauwels, Philibert de l’Orme et ses cardinaux : Marcello Cervini et Jean Du Bellay, in Les Cardinaux de la Renaissance et la modernité artistique, éditeurs F. Lemerle, Y. Pauwels et G. Toscano, Villeneuve d’Ascq, 2009, pp. 149-156.

V. Peri, Inizi e finalità ecumeniche del collegio Greco in Roma, in «Aevum» 44 (1970), pp. 1-71.

P. Piacentini Scarcia, La giovinezza di Marcello Cervini nelle lettere al padre (1519-1524), in Filologia umanistica per Gianvito Resta, a cura di V. Fera e G. Ferraú, II, Padova 1997, pp. 1421-146.

C. Quaranta, Marcello II Cervini (1501-1555). Riforma della Chiesa, Concilio, Inquisizione, Bologna, 2010.

L.D. Reynolds – N.G. Wilson, Copisti e filologi. La tradizione dei classici dall’Antichità ai tempi moderni (1969), tr. it. M. Ferrari, Padova, 1973.

R. Ridolfi, Nuovi contributi sulle “stamperie papali” di Paolo III, in «La Bibliofilia», L, 1948, pp. 183-197.

V. Romani, Tipografie papali: la Tipografia Vaticana, in M. Ceresa, La Biblioteca 2012, pp. 261-279.

V. Rotolo, Il carme «Hellas» di Leone Allacci, Palermo 1966.

P. Sachet, Publishing for the Popes. The Roman Curia and the Use of Printing (1527-1555), Leiden-Boston, 2020.

M. Scaduto, Storia della Compagnia di Gesù in Italia, III: L’epoca di Giacomo Lainez. Il governo. 1556-1565, Roma, 1964.

Chr. Smith and R. Covino (eds), Praise and Blame in Roman Republican Rhetoric, Swansea, 2010.

D. Surace, Vita e opere di Leone Allacci, in C. Montuschi (ed.), Storia della Biblioteca apostolica Vaticana, t. III. La Vaticana nel Seicento (1590-1700). Una biblioteca di biblioteche, Città del Vaticano, 2014, pp. 199-204.

Ch. M. Valsecchi, Zabarella, Francesco, in DBI vol. 100, Roma 2020.

G. Vico, Epistole con aggiunte le Epistole dei suoi corrispondenti, a cura di M. Sanna, in Opere di Giambattista Vico, Napoli, Morano, 1992, vol. XI.

Fr. Vollmer, Laudationum funebrium Romanorum historia et reliquiarum editio, in «Jahrbücher für classische Philologie» Supplementband 18 (1892), pp. 445-528.

L. Vos, L’Archivio del Pontificio Collegio Greco di Roma in A. Cifres (ed.), Memoria Fidei. Archivi ecclesiastici e Nuova Evangelizzazione Roma 2016, pp. 167-172.

M. Winner, B. Andreae, C. Pietrangeli (Hrsg.), Il cortile delle statue. Der Statuenhof des Belvedere im Vatikan. Akten des internationalen Kongresses zu Ehren von Richard Krautheimer, Rom, 21-23. Oktober 1992, Mainz, 1998.

P. Zambelli, Bernardi, Antonio, in Dizionario Biografico degli Italiani, 9, Roma, 1967, pp. 148-151.

F. Zeri, Dietro l’immagine. Conversazioni sull’arte di leggere l’arte, a cura di L. Ripa di Meana, Vicenza 1998 (I ed. Milano, 1987).

A. Zuccari, Il cantiere pittorico della biblioteca sistina: i cicli di affreschi e alcuni progetti grafici, in M. Ceresa, La Biblioteca 2012, pp. 379-417.

Bibliografia secondaria (1800-2026) relativa all’area riformata

G. Abbamonte – S. Harrison (eds), Making and Rethinking the Renaissance. Between Greek and Latin in 15th-16th Century Europe, Berlin-Boston, 2019.

G. Abbamonte – C.W. Kallendorf (eds), Classics Transformed, Pisa, 2018.

W. J. van Asselt, Amicitia Dei as Ultimate Reality: An Outline of the Covenant Theology of Johannes Cocceius (1603-1669), in «Ultimate Reality and Meaning», XXI, 1, 1998, pp. 35-47.

W. J. van Asselt, The Federal Theology of Johannes Cocceius (1603-1669), Leiden, 2001.

C. Asso, Erasmus redivivus. Alcune osservazioni sulla filologia neotestamentaria di Jean Le Clerc, in Vico nella storia della filologia. Atti del seminario internazionale (Napoli, 21 novembre 2003), a cura di S. Caianiello e A. Viana, Napoli, 2004, pp. 79-115.

K. R. G. Austin, From Judaism to Calvinism: the Life and Writings of Immanuel Tremellius (1510-1580), PhD Thesis, University of St Andrews (UK).

C. Bangs, Arminius and Reformed Theology, PhD Thesis, Chicago, 1958.

M. Bataillon, Érasme et l’Espagne, Paris, 1937.

G. Benedetto, Il sogno e l’invettiva. Momenti di storia dell’esegesi callimachea, Firenze, 1993.

V. Berlincourt, ‘In pondere non magno satis ponderosae…’: Gronovius and the Printed Tradition of the Thebaid, in The Poetry of Statius, edited by R. Nauta, H.-J. van Dam, and J. Smolenaars, Leiden, 2008, pp. 1-18.

V. Berlincourt, Commenter la Thébaïde (16e-19e s.): Caspar von Barth et la tradition exégétique de Stace, Leiden, 2013.

V. Berlincourt, Exégèse antiquaire et critique sociale chez Émeric Crucé, in Acta Conventus Neo-Latini Vindobonensis. Proceedings of the Sixteenth International Congress of Neo-Latin Studies (Vienna 2015), edited by Astrid Steiner-Weber and Franz Römer, Leiden, 2018, pp. 152-162.

Pieter de Bert (Petrus Bertius), in The Dictionary of Seventeenth and Eighteenth-Century Dutch Philosophers, edited by L. van Bunge, H.A. Krop, B. Leeuwenburgh, J.A. van Ruler, P. Schuurman, and M. Wielema, 2 voll., Bristol, 2003, vol. 1, pp. 86-89.

F. F. Blok, Isaac Vossius and His Circle. His Life Until His Farewell to Queen Christina of Sweden 1618-1655, Groningen, 2000.

P. Botley – F. Verhaart, The Correspondence of Dominicus Baudius, Genève, 2025.

H. Bots and F. Waquet, La République des lettres, Paris, 1997.

É. Bourgeois (ed.), E. Spanheim, Relation de la Cour de France en 1690. Nouvelle Édition, Paris-Lyon, 1900.

S. Brogi, Arminiani e sociniani nel Seicento: rifiuto o reinterpretazione del cristianesimo sacrificale, in «Quellen und Forschungen aus italienischen Archiven und Bibliotheken», 102, 1, 2022, pp. 86-109.

S. Bugter, J.F. Gronovius en de Annales van Tacitus, diss., Leiden, 1980.

C. Bursian, Geverhart Elmenhorst, in Allgemeine deutsche Biographie, 6, Leipzig, 1877, p. 59.

C. Bursian, Geschichte der classischen Philologie in Deutschland von den Anfängen bis zur Gegenwart, I-II, München und Leipzig, 1883.

E. Caillemer, L’abbé Nicaise et sa correspondance, in Lettres adressées à l’abbé Nicaise par divers savants, in «Mémoires de l’Académie des Sciences, Belles-Lettres et Arts de Lyon. Classe des Lettres», 21 (1885), pp. 1-XXXIX.

I. Calabi Limentani, Spanheim, Burman, Maffei: l’origine della equivoca rivalità tra numismatica ed epigrafia, (1991), in Ead., Scienza epigrafica. Contributi alla storia degli studi di epigrafia latina, Faenza, 2010, pp. 71-83.

E. Campi, Riformare la Chiesa. Storia di un’idea, Bologna 2019.

E. Campi, La battaglia delle vocali. L’autorità della Scrittura nel dibattito protestante, Bologna, 2013.

L. Canfora, Ideologie del classicismo, Torino, 1980.

L. Canfora, La biblioteca del patriarca: Fozio censurato nella Francia di Mazzarino, Roma, 1998.

L. Canfora, Convertire Casaubon, Milano, 2002.

L. Canfora, La crisi dell’utopia. Aristofane contro Platone, Roma-Bari, 2016.

C.E. Carstens, Jonsius, Johannes, in Allgemeine Deutsche Biographie, 14, Leipzig, 1881, p. 500.

G. Celato, Nasonis vincere decus. Da Ovidio a Claudiano: gli studi di Nicolaus Heinsius sugli auctores latini, Pisa, 2023.

G. Celato, Aspetti e figure della filologia tacitiana nell’Olanda del Seicento, in «Polygraphia», 5, 2023, pp. 125-131.

C. Christ-von Wedel, Erasmus of Rotterdam. Advocate of a New Christianity, Toronto, 2013.

C. Clark, Iron Kingdom. The Rise and Downfall of Prussia 1600-1947, London, 2007 (I ed. 2006).

N. Constantinidou – H. Lamers, Receptions of Hellenism in Early Modern Europe, 15th-17th Centuries, Leiden, 2020.

V. Costa, Rileggendo il De historicis Graecis di Geeraard Johann Voss, in Id. (a cura di), Tradizione e trasmissione degli storici greci frammentari, II, Atti del Terzo Workshop Internazionale, Roma, 24-26 febbraio 2011, Tivoli, 2012, pp. 459-479.

B. Cummings, A Life of Learning: Erasmus’ Literary & Educational Writings, in E. MacPhail (ed.), A Companion to Erasmus, Leiden - Boston, 2023, pp. 4-23.

G. D’Alessio, August Böckh: tra filologia e filosofia, in «Archivio di Storia della Cultura», 5, 1992, pp. 127-153.

L. Danneberg, Ezechiel Spanheim’s Dispute with Richard Simon on the Biblical Philology at the End of the 17th Century, in S. Pott et alii (eds), The Berlin Refuge 1680-1780. Learning and Science in European Context, Leiden-Boston, 2003, pp. 49-88.

L. Deitz, Ioannes Wower of Hamburg, Philologist and Polymath. A Preliminary Sketch of His Life and Works, in «Journal of the Warburg and Courtauld Institutes», 58, 1995, pp. 132-151.

L. Deitz, Gerhard Johann Vossius’ De philologia liber und sein Begriff der »Philologie«, in R. Häfner (Hrsg.), Philologie und Erkenntnis. Beiträge zu Begriff und Problem frühneuzeitlicher Philologie, Tübingen, 2001, pp. 28-32.

P. Dibon, L’enseignement philosophique dans les universités néerlandaises à l’époque pré-Cartésienne (1575-1650), Amsterdam, 1954.

P. Dibon, H. Bots, and E. Bots-Estourgie, Inventaire de la correspondence de Johannes Fredericus Gronovius, 1631-1671, The Hague, 1974.

P. Dibon – F. Waquet, Johannes Fredericus Gronovius: pèlerin de la république des lettres: recherches sur le voyage savant au XVIIe siècle, Geneva, 1984.

M. Donattin (ed.), Tra Rinascimento e Controriforma. Continuità di una ricerca. Atti della giornata di studi per Albano Biondi, Modena 23 settembre 2009, Verona, 2012.

M. P. Donato, Enrico Noris, in Dizionario Biografico degli Italiani 78, Roma, 2013, pp. 743-747.

M. Doni Garfagnini, Jean Le Clerc e gli spazi della ragione. Percorsi di critica e storia, Roma, 2004.

É. Du Boys, Un diplomate érudit au XVIIe siècle Ézéchiel Spanheim. Lettres inédites (1681-1701) publiées avec avertissement et notes par Émile Du Boys, Paris, 1889.

A. Dupont – G. Malvasi – B. Matz, The Oxford Handbook of the Pelagian Controversy, Oxford, 2025.

S. Externbrink, Diplomatie und République des Lettres. Ezechiel Spanheim (1629-1710), in «Francia. Forschungen zur westeuropäische Geschichte» 34.2 (2007), pp. 25-59.

S. Externbrink, Négociation et conversation: les entretiens d’Ézéchiel Spanheim, envoyé extraordinaire de Brandebourg à la cour de Louis XIV (1680-1689), in S. Andretta (ed.), Paroles de négociateurs. L’entretien dans la pratique diplomatique de la fin du Moyen Âge à la fin du XIXe siècle, Rome 2010, pp. 238-243.

S. Externbrink, Der “Unglaube enstellt den Ruhm“: Ezechiel Spanheim kommentiert Julian Apostata (ca. 1660-1696), in Th. Wallnig et alii (Hrsg.), Europäische Geschichtskulturen um 1700 zwischen Gelehrsamkeit, Politik und Konfession, Berlin-Boston, 2012, pp. 513-532.

E. Fasano Guarini, Cosimo III de’ Medici in Dizionario Biografico degli Italiani 30, Roma 1984, pp. 30-48.

E. Fiume, Il Sinodo di Dordrecht (1618-1619). Predestinazione e calvinismo, Torino, 2015.

E. Fiume, Giovanni Diodati. Un italiano nella Ginevra della Riforma, Roma, 2007.

F. Fossier, L’abbé Claude Nicaise «Facteur du Parnasse», Paris, 2019.

F. T. Friedemann, Richardi Bentleii et doctorum virorum epistolae partim mutuae. Ex editione Londinensi Caroli Burneii repetiit novisque addimentis et Godofredi Hermanni Dissertatione De Bentleio eiusque ed. Terentii auxit Frid. Traug. Friedemann, Lipsiae, 1825.

W. Frijhoff, La société néerlandaise et ses gradués, 1575-1814: une recherche sérielle sur le statut des intellectuels, Amsterdam, 1981.

C. Gandini, Epitimbi crinagorei. Tradizione, testo, temi degli epigrammi funerari di Crinagora, Nordhausen, 2018.

L. Giovannini (a c. di), Lettere di Ottavio Falconieri a Leopoldo de’ Medici, Presentazione di Mina Gregori, Firenze, 1984.

W. R. Godfrey, Tensions within International Calvinism: the Debate on the atonement at the Synod of Dort, 1618-1619, PhD Thesis, Stanford University, 1974.

A. Grafton, Defenders of the Text. The Traditions of Scholarship in an Age of Science, 1450-1800, Cambridge-London, 1991.

A. Grafton, The New Science and the Traditions of Humanism, in The Cambridge Companion to Renaissance Humanism, edited by J. Kraye, Cambridge, 2004, pp. 203-223.

A. Grafton, What Was History? The Art of History in Early Modern Europe, Cambridge, 2007.

A. Grafton, Isaac Vossius, Chronologer, in E. Jorink – D. van Miert (eds), Isaac Vossius, Leiden, 2012, pp. 43-84.

G. Groenhuis, Calvinism and National Consciousness: The Dutch Republic as the New Israel, in A. C. Duke – C. A. Tamse (eds), Britain and the Netherlands. Volume VII: Church and State since the Reformation, Dordrecht, 1981, pp. 118-133.

J. F. Gronovius, In P. Papinii Statii Silvarum libros V Diatribe. Nova editio ab ipso auctore correcta, interpolata, aucta. Accedunt Emerici Crucei Antidiatribe, Gronovii Elenchus Antidiatribes et Crucei Muscarium, edited by Ferdinandus Handius, 2 vols, Leipzig, 1812.

H. Grotius, Briefwisseling van Hugo Grotius, edited by P.C. Molhuysen, B.L. Meulenbroek, Paula P. Witkam, Henk J.M. Nellen en Cornelia M. Ridderikhoff, 17 vols, The Hague, 1928-2001.

R. Häfner, Fabricius, Johann Albert, in P. Kuhlmann – H. Schneider (Hrsg.), Geschichte der Altertumswissenschaften. Biographisches Lexicon, coll. 383-385.

N. Hardy, Criticism and Confession: the Bible in the Seventeenth-Century Republic of Letters, Oxford, 2017.

K. Haugen, Richard Bentley: Poetry and Enlightenment, Cambridge, Mass., 2011.

C.L. Heesakkers, Janus Dousa, in Centuriae Latinae : Cent une figures humanistes de la Renaissance aux Lumières offertes à Jacques Chomarat, par C. Nativel, Génève, 1997, pp. 333-340.

C.L. Heesakkers, Erasmus and the Philological Study of the New Testament, in J. De Landtsheer & H. Nellen (eds), Between Scylla and Charybdis. Learned Letter Writers Navigating the Reefs of Religious and Political Controversy in Early Modern Europe, Leiden - Boston, 2011, pp. 35-52.

G. Jan Hoederda, Arminius in Theologische Realenzyklopädie, IV, Berlin-New York, 1979, p. 63.

L. Jardine, Erasmus, Man of Letters. The Construction of Charisma in Print, Princeton, 1993.

J. Hutton, The Greek Anthology in France and in the Latin Writers of the Netherlands to the Year 1800, Ithaca, NY, 1946.

M. Iofrida, Note sul pensiero teologico e filosofico di Jean Leclerc, in «Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa», Classe di Lettere e Filosofia, IX, 4, 1979, pp. 1497-1524.

E. Jorink – D. van Miert (eds), Isaac Vossius (1618-1689) between Science and Scholarship, Leiden - Boston, 2012.

I. Kajanto, A Rhetorical Analysis of Ezechiel Spanheim’s Panegyricus of Queen Christina, in «Arctos», 26 (1992), pp. 63-78.

R. Kilpatrick, Proverbial Wisdom: The Adagiorum Chiliades, in E. MacPhail (ed.), A Companion to Erasmus, Leiden - Boston, 2023, pp. 103-118.

J. Kleijntjens, Plemp (Vopiscus Fortunatus), in P.J. Blok – P.C. Molhuysen (eds), Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek, vol. VI, Leiden, 1924, coll. 1136-1137.

P. Kuhlmann - H. Schneider (Hrsg.), Geschichte der Altertumswissenschaften. Biographisches Lexikon, in «Der Neue Pauly Supplemente 6», Stuttgart-Weimar, 2012.

W. Kühlmann - V. Hartmann - S. El Kholi - B. Spiekermann (Hrsg.), Die deutschen Humanisten. Dokumente zur Überlieferung der antiken und mittelalterlichen Literatur in der Frühen Neuzeit. Abteilung I: Die Kurpfalz. Bd. II: David Pareus, Johann Philipp Pareus und Daniel Pareus, Turnhout, 2010.

D. Lanza – G. Ugolini (a cura di), Storia della filologia classica, Roma, 2016.

A. M. Lazzarino Del Grosso, Émeric Crucé: Il nuovo Cinea, Napoli, 1979.

J. Le Clerc, Epistolario, vol. I (1679-1689), a cura di M. Sina, Firenze, 1987.

L. Lehnus, Nuova bibliografia callimachea (1489-1998), Alessandria, 2000.

L. Lehnus, Iter Callimacheum, in Id., Incontri con la filologia del passato, Bari, 2012, pp. 25-46.

L. Lehnus, Callimaco prima e dopo Pfeiffer (2002), in L. Lehnus, Maasiana & Callimachea, Milano, 2016, pp. 177-197.

J. M. Levine, The Battle of the Books. History and Literature in the Augustan Age, Ithaca and London, 1991.

V. Loewe, Ein Diplomat und Gelehrter des 17. Jahrhunderts. Ezechiel Spanheim in pfälzischen Diensten, in «Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins» NF 29 (1914), pp. 235-265.

V. Loewe, Ein Diplomat und Gelehrter: Ezechiel Spanheim (1629 - 1710), Berlin 1924.

F. Lomonaco, L’ «Oratio de lege regia» di Johannes Fredericus Gronovius. Il mito di Roma tra antiquaria e storia nella cultura olandese del secondo Seicento, in «Archivio di Storia della Cultura», I , 1988, pp. 305-338.

F. Lomonaco, Lex Regia. Diritto, filologia e fides historica nella cultura politico-filosofica dell’Olanda di fine Seicento, Napoli, 1990.

F. Lomonaco, Tolleranza e libertà di coscienza. Filosofia, diritto e storia tra Leida e Napoli nel secolo XVIII, Napoli, 1999.

F. Lomonaco, Readers of Locke. Cartesianism and Historical Criticism from Perizonius to Le Clerc, in «Geschiedenis van de Wijsbegeerte in Nederland», VIII, 1-2, 1997, pp. 103-111.

F. Lomonaco, New Studies on Lex Regia. Right, Philology and Fides Historica in Holland between the 17th and 18th Centuries, Bern, 2011.

F. Lomonaco, Indici delle Bibliothèques di Jean Le Clerc, a cura e con introduzione di F.L., Napoli, 2015.

F. Lomonaco, Jean Le Clerc “giornalista” e teorico della tolleranza, in P. Scotton and E. Zucchi (eds), Tracing the Path of Tolerance. History and Critique from Early Modern Period to the Present Day, Cambridge, 2016, pp. 54-70.

F. Lomonaco, Cartesianism, Philological Criticism and Philosophy of Language: Jean Le Clerc, in A. Krause und D. Simmermacher (Hrsg.), Denken und Handeln. Perspektiven der praktischen Philosophie und der Sprachphilosophie. Festschrift für Matthias Kaufmann zum 65. Geburtstag, Berlin, 2020, pp. 339-350.

F. Lomonaco, Il comune nel pensiero dei moderni. Grozio, Hobbes, Spinoza, Vico, Milano, 2023.

R. Maber, Public and Private in Seventeenth-Century Scholarly Correspondence, in M. Green – L. Nørgaard (eds), Notions of Privacy in Early Modern Correspondence, Turnhout, 2025, pp. 49-81.

L. Mannarino, Storie e profezie: le regole del racconto sacro in Jean Le Clerc, in «Giornale critico della filosofia italiana, s. VII, vol. IV, 3, 2008, pp. 453-477.

A. Mansfield, Émeric Crucé’s ‘Nouveau Cynée’ (1623), Universal Peace and Free Trade, in «Journal of Interdisciplinary History of Ideas», II, 4, 2013, pp. 2–23.

A. E. McGrath, Giovanni Calvino. Il Riformatore e la sua influenza sulla cultura occidentale, Torino, 1991.

G. Ménage, Lettres inédites a Pierre-Daniel Huet (1659-1692). Avec une introduction et des notes par Lea Caminiti Pennarola, Napoli, 1993.

D. van Miert, Humanism in an Age of Science. The Amsterdam Athenaeum in the Golden Age, 1632-1704, translated by M. Wielema, with A. Ossa-Richardson, Leiden – Boston, 2009.

D. van Miert – H. Nellen – P. Steenbakkers, and J. Touber (eds), Scriptural Authority and Biblical Criticism in the Dutch Golden Age: God’s Word Questioned, Oxford, 2017.

G. Milanese, Censimento dei manoscritti noniani, Genova, 2005.

P. F. Mittag, E. Spanheim, in P. Kuhlmann – H. Schneider (Hrsg.), Geschichte der Altertumswissenschaften. Biographisches Lexikon, Stuttgart-Weimar, 2012 [Der Neue Pauly Supplemente, 6], coll. 1175-1178.

P.C. Molhuysen, ed., Bronnen tot de geschiedenis der Leidsche universiteit 1574-1811, I-VII, The Hague, 1913-1924.

P.C. Molhuysen (ed.), Briefwisseling van Hugo Grotius, 1, ’S-Gravenhage, 1928.

G. Möller, Föderalismus und Geschichtsbetrachtung im XVII. und XVIII. Jahrhundert, in «Zeitschrift für Kirchengeschichte», L, 3, 1931, pp. 393-440.

J. Moltmann, Prädestination und Perseveranz. Geschichte und Bedeutung der reformierten Lehre “de perseverantia sanctorum”, Neukirchen, 1961.

A. Momigliano, Ancient History and the Antiquarian, in «Journal of the Warburg and Courtauld Institutes», 13, 1950, pp. 285-315 (anche in Id., Contributo alla storia degli studi classici, Roma, 1979, pp. 67-106).

M. Müller, Johann Albrecht von Widmanstetter 1506-1557. Sein Leben und Wirken, Bamberg, 1908.

Ch. G. Nauert, Humanism and the Culture of Renaissance Europe, Cambridge, 1995.

S. Negruzzo, La sapienza riformata, Modelli e pratiche educative nell’Europa confessionale, in Maestri e pratiche educative dalla Riforma alla Rivoluzione francese. Contributi per una storia della didattica, a cura di M. Ferrari, M. Morandi, Brescia, 2020, pp. 89-112.

H. Nellen, Ismaël Boulliau (1605-1694). Astronome, épistolier, nouvelliste et intermédiaire scientifique. Ses rapports avec les milieux du ‘libertinage érudit’, Amsterdam - Maarssen, 1994.

H. Nellen, Hugo Grotius: a Lifelong Struggle for Peace in Church and State, 1583-1645, Leiden, 2014.

M. Nuss, Gesner, Johann Matthias, in P. Kuhlmann – H. Schneider (Hrsg.), Geschichte der Altertumswissenschaften, coll. 459-465.

W. Otterspeer, Groepsportret met dame. Volume 1: Het bolwerk van de vrijheid. De Leidse universiteit, 1575-1672, Amsterdam, 2000.

W. Otterspeeer, Good, Gratifying and Renowed. A Concise History of Leiden University, Leiden, 2015.

K. Panegyres, Agalli(a)s of Corcyra and the Names of Women Scholars in Graeco-Roman Antiquity, in «Mnemosyne», 78, 3 (2025), pp. 549-558.

C. H. Parker, Global Calvinism: Conversion and Commerce in the Dutch Empire, 1600-1800, New Haven, Conn., 2022.

L.-G. Pélissier, Lettres de l’abbé Nicaise au cardinal Noris (1686-1701), in «Le bibliographe moderne» 7 (1903), pp. 177-214.

L.-G. Pélissier, Lettres inédites de Claude Nicaise à Huet et à G. Bonjour. Tirées des Bibliotheques italiennes (1679-1701), in «Bulletin d’histoire et d’archéologie religieuses du Diocèse de Dijon» 7 (1889).

B. Peyrot, Pedagogie protestanti. Dalla persona ideata alla cittadinanza costruita, Torino, 2024.

R. Pfeiffer, History of Classical Scholarship. From 1300 to 1850, Oxford, 1976.

C.S.M. Rademaker, Life and work of Gerardus Joannes Vossius (1577-1649), Assen, 1981.

M. Richard, Introduction, a É. Spanheim, Relation de la Cour de France, Paris, 1973.

J. Roelevink, Gedicteerd verleden: het onderwijs in de algemene geschiedenis aan de Universiteit te Utrecht, 1735-1839, Amsterdam, 1986.

S. van Romburgh (ed.), “For My Worthy Freind Mr Franciscus Junius”. An Edition of the Correspondence of Francis Junius F.F. (1591-1677), Leiden - Boston, 2004.

M. Rosa, Il giansenismo nell’Italia del Settecento. Dalla riforma della Chiesa alla democrazia rivoluzionaria, Roma, 2014.

E. Rummel, Erasmus as a Religious Thinker, Leiden-New York-Köln, 1989.

J.E. Sandys, A History of Classical Scholarship, II: From the Revival of Learning to the End of the Eighteenth Century (in Italy, France, England, and the Netherlands), Cambridge, 1908.

J. J. Scaliger, The Correspondence of Joseph Justus Scaliger, edited by P. Botley and D. van Miert, 8 vols, Geneva, 2012.

W. Schmidt-Biggemann, Topica Universalis. Eine Modellgeschichte humanistischer und barocker Wissenschaft, Hamburg, 1983.

L. Simonutti, Arminianesimo e tolleranza nel Seicento olandese. Il carteggio Ph. van Limborch-J. Le Clerc, Firenze, 1984.

I. De Smet, Menippean Satire and the Republic of Letters, Geneva, 1996.

E. Strömberg, Johannis Frederici Gronovii ad Joahnnem Schefferum Epistolae, in «Eranos: Acta philologica Suecana», IV, 1900-1902, pp. 148-176.

K. D. Stanglin-T. H. McCall, Jacob Arminius: Theologian of Grace, Oxford, 2012.

K. Sudhoff, Gomarus in Realenciklopädie für protestantische Theologie und Kirche, VI, Leipzig, 1899, pp. 763-764.

L. Tacchella, Il processo agli eretici veronesi nel 1550. S. Ignazio di Loyola e Luigi Lippomano (carteggio), Brescia, 1979.

G. Tourn (ed.), Jacopo Sadoleto Giovanni Calvino, Aggiornamento o riforma della Chiesa?, Torino, 1976.

G. Ugolini, Friedrich August Wolf e la nascita dell’Altertumswissenschaft, in D. Lanza – G. Ugolini (a cura di), Storia della filologia classica, pp. 71-107.

G. Ugolini, Hermann contra Boeckh, in D. Lanza – G. Ugolini (a cura di), Storia della filologia classica, pp. 157-190.

C. Vasoli, L’enciclopedismo del Seicento, Napoli, 2005.

F. Verhaart, Classical Learning in Britain, France, and the Dutch Republic, 1690-1750. Beyond the Ancients and the Moderns, Oxford, 2020.

F. Verhaart, National Traditions in Scholarship: The French and Dutch Schools at the Turn of the Eighteenth Century, in The Worlds of Knowledge and the Classical Tradition in the Early Modern Age: Comparative Approaches, edited by Dmitri Levitin and Ian Maclean, Leiden, 2021, pp. 21-62.

F. Verhaart, Disciplines, in A Cultural History of Higher Learning. Volume 4: A Cultural History of Higher Learning in the Age of Enlightenment, edited by Esther Mijers, London, 2025, pp. 97-113.

M. Vessey, Erasmus and the Church Fathers, in E. MacPhail (ed.), A Companion to Erasmus, Leiden - Boston, 2023, pp. 24-44.

S. Volterrani, Ritratti di sirene. Les sirènes, ou Discours sur leur forme et figure di Claude Nicaise (1691), Sarzana-Lugano 2023.

G. Walther, Adel und Antike. Zur politischen Bedeutung gelehrter Kultur für die Führungselite der Frühen Neuzeit, “Historische Zeitschrift” Bd. 266 (1998), pp. 359-385.

J.H. Waszink, Classical Philology, in Th. H. Lunsingh Scheurleer – G.H.M. Posthumus Meyjes (eds), Leiden University in the Seventeenth Century: An Exchange of Learning, Leiden, 1975, pp. 161-175.

P. Wentzcke, Boeckler (Boecler), Johann Heinrich, in Neue Deutsche Biographie, 2, 1955, pp. 372-373

A. Weststeijn, Colonies of Concord: Religious Escapism and Experimentation in Dutch Overseas Expansion, ca. 1650–1700, in Enlightened Religion: From Confessional Churches to Polite Piety in the Dutch Republic, edited by J. Spaans and J. Touber, Leiden, 2019, pp. 104-130.

N. Wickenden, G.J. Vossius and the Humanist Concept of History, Assen, 1993.

U. von Wilamowitz-Moellendorf, Geschichte der Philologie (repr. Stuttgart-Leipzig 1998).

N. Wilckens, Leben des berühmten Joh. Friderici Gronovii, nebst einigen seinen Briefen, die guten Theils bisher ungedruckt, wie auch einer kurzen Nachricht von zween dessen guten Freunden, Bernh. Damcken und Joh. Christenio, Hamburg, 1723.

R. J. Wilkinson, Orientalism, Aramaic and Kabbalah in the Catholic Reformation. The First Printing of the Syriac New Testament, Leiden – Boston, 2007.

F.A. Wolf, Esposizione della scienza dell’antichità, a cura di S. Cerasuolo, Napoli, 1999.

M. H. Woudstra, “The Synod and Bible Translation” in Crisis in the Reformed Churches. Essays in commemoration of the great Synod of Dort, 1618-1619, ed. P. Y. De Jong, Grand Rapids, Michigan, 1968, pp. 95-97.

M. Ypsilanti, The Epigrams of Crinagoras of Mytilene. Introduction, Text, Commentary, Oxford, 2018.

philologia

Downloads

Published

October 7, 2026

License

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Details about this monograph

ISBN-13 (15)

978-88-6887-455-1

Data di pubblicazione (01)

2026-10-07

How to Cite

Abbamonte, Giancarlo, and Giovanni Benedetto, eds. 2026. Philologia et Religio. Classical Studies in Netherlands and Italy Between Catholicism and Calvinism (16th and 17th Centuries). Vol. 47. FedOAPress - School of Human and Social Sciences. Working Papers. SHARE Books. https://doi.org/10.6093/978-88-6887-455-1.